حكماى قبل از او برآئيم ، مرتبهء علمى و فكر بلند و دقت‌نظر و سعهء فكر عميق او بر ما معلوم مىشود . حركت و سكون حركت و سكون به معناى اعم از عوارض موجود بماهو موجود ( موجود مطلق ) است و موجود مطلق در معروضيت از براى اين دو ، احتياج به آن‌كه نوع خاصى از طبيعى و رياضى شود ، ندارد و بدون آن‌كه مقيد به تقيد رياضى يا تعليمى شود ، متصف به اين دو مىشود . لذا صدر المتألهين مبحث حركت را در امور عامه ذكر كرده و مرادش از حركت و سكون حركت بالمعنى الاعم است كه خروج ماهيات از استوا بين وجود و عدم را به تحقق خارجى شامل شود و نيز خروج دفعى را نيز شامل آيد « 1 » . اين مسلم است كه حركت و سكونى كه از عوارض جسمند ، موجود مطلق تا متخصص به تخصص طبيعى نشود ، اتصاف به آن پيدا نخواهد نمود . مگر آن‌كه بگوييم حركت جوهريه كه عبارت است از سيلان طبيعت از لواحق جسم نيست ، بلكه از مبادى جسم است ، چون وجود طبيعت سيال است و اين خود مقدم بر جسم و فصل جسم است . بيان حركت در موجودات مادى موجود بر دو قسم است : مجرد و مادى ، مجرد وجودى را گويند كه صرف امكان ذاتى كافى از براى فيضان آن موجود از علت فياضه باشد و احتياج به جهات اعدادى از قبيل زمان و مكان و ماده و استعداد نداشته باشد ، بلكه در استفاضهء وجود از علت صرف وجود علت كافى و حالت منتظره در او نباشد ؛ مبدعات در

--> ( 1 ) . حق آن است كه حركت و سكون جزء مباحث طبيعى است ، لذا شيخ و ديگران در طبيعيات از آن گفتگو نموده‌اند .